15 Ekim 2009 Perşembe

Dillerin Evrimi ve Dil Aileleri

Dünya yüzeyinde yaklaşık 6000 tane farklı dilin konuşulduğu bilim adamlarınca söyleniyor. Daha önceki zamanlarda elbette daha az dil konuşulmaktaydı. Bundan 2000 yıl önce İngilizceden, Fransızcadan bahsetmek mümkün değildi. Diller nesilden nesile değişmeden aktarılmaz. Her zaman ufak değişimler olmaktadır. Aynı dili koşuşurken, birbirlerinden ayrılarak yalıtık kalan toplumların dilleri farklı yönlerde gelişir. Böylece diller evrim geçirirler.

Dünya üzerindeki diller yapı bakımından üçe ayrılırlar.
  • Bükünlü diller: Kelimeler cümle içinde değişik görevlere göre farklılığa uğrar. Arapça, Almanca, Latince dilleri örnek olarak gösterilebilir.
  • Eklemeli diller: Sözcükler değişikliğe uğramazlar, fakat aldıkları ön veya son eklerle farklı görevlere kulanılırlar. Türkçe, Macarca gibi diller eklemeli diller grubundadır.
  • Tek heceli diller: Sözcükler tek hecelidir, ek almazlar. Vugulama ve tonlar önemlidir. Çince tek heceli bir dildir.
Diller, sözcüklerin kökeni; gramer gibi özellikleri bakımından incelendiğinde ortak bir dilden türemiş olduğu kabul edilenler aynı dil ailesi içinde dahil edilmiştir. Genel olarak kabul edilen dil aileleri şunlardır:
  • Hint Avrupa dil ailesi
  • Hami-Sami dil ailesi
  • Ural-Altay dil ailesi
  • Çin-Tibet dil ailesi
  • Bantu dil ailesi
  • Kafkas dil ailesi
Hint Avrupa dil ailesi

Hint Avrupa dil ailesi iki büyük gruba ayrılır. Asya kolu ve Avrupa kolu... Bunlardan ayrı olarak Ermenice, Yunanca ve Arnavutça da bu dil ailesindendir. Eski Anadolu dilleri (Hititçe vb.) de Hint-Avrupa dillerindendir.

Avrupa kolunda başlıca 4 grup vardır:

  • İtalik (Latin) grubu: İspanyolca, Portekizce, İtalyanca, Fransızca, Rumence...
  • Germen grubu: İngilizce, Almanca, İsveççe, Danca, Felemenkçe...
  • Slav grubu: Rusça, Bulgarca, Sırpça, Boşnakça, Lehçe...
  • Kelt grubu: İrlanda dili, Gal dili...

Asya kolu Hint grubu ve İran grubu olmak üzere ikiye ayrılır.
Hint kolunda Hindistan'da konuşulan bir çok dil vardır. Sansktirtçe de bu öbekte yer alır. İran kolunda Farsça, Kürtçe, Osetçe, Gorani gibi diller vardır. İranî dillerden Farsça, Kürtçe ve Zazaca'nın bazı sözcüklerini karşılaştıralım:

Türkçe... Zazaca Kürtçe Farsça
göz.......... çım......... çav.... çeşm
kaş.......... buri........ bıru... ebru
kol........... bazi........ bask.. bazu
isim......... name...... nav... nam
yapmak.. kerdene. kırın.. kerden


Hint Avrupa ailesinde bulunan dillerin aynı kökten gelmiş olmaları neredeyse kesin gibidir. Çeşitli karşılaştırmalar bunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. İlk Hint Avrupa dilinin Kafkasya bölgesinde konuşulduğu sanılmaktadır. Doğu ve Batı öbeği olarak yaklaşık 5500 yıl önce ayrışmaya başladığı söylenmekle beraber başka görüşler de vardır.
Hint Avrupa dillerinden bazılarının sayılara verilen isimleri karşılaştıracak olursak hepsinin ortak yanını görebiliriz.

türkçe: bir iki üç dört beş altı
italyanca: uno due tre quattro cinque sei
ispanyolca: uno dos tres cuatro cinco seis
franszıca: un deux trois quatre cinq six
ingilizce: one two three four five six
almanca: eins zwei drei vier fünf sechs
yunanca: ena tio tria tesera pende eksi
sanskritçe: eka dva tri catur panca sas
kürtçe: yek du se çar penç şeş
farsça: yek du seh cahar panc şaş

Türkçe'de de kullanılan Farsça birâder ve peder sözcüklerinin İngilizce'deki brother ve father sözcükleri ile benzerlikleri görülebilir. Aynı şekilde Farsça mâder, İngilizce'deki mother'ın karşılığıdır.

Ural Altay dil ailesi

Ural grubunda Macarca, Fince ve Samoyetçe vardır.
Altay grubunda ise Türki diller ve Moğaolca ile beraber kesin olmamakla birlikte Japonca ve Korece de vardır. Bu dil ailesinin ortak kökenden gelme olasılığı Hint Avrupa dil ailesine göre daha düşüktür.
Altay dillerinin karşılaştırmalı sözcük çalışmalarından pek fazla sonuç alınamamaktadır. Aynı anlama gelen sözcüklerin fonetik benzerlikleri pek yoktur. Fakat bu diller gramer olarak benzeşmektedir.

Türkçenin lehçesi kabul edilen fakat esasında ayrı bir dil olan Çuvaşça ve YakutçaTürkçe'ye en yakın dildir. Moğolca ve Türkçe arasındaki ilişki bu diller sayesinde anlaşılır.

Türkî diller şu şekilde sıralanır:
Oğuz grubu: Türkiye Tükçesi, Azerice, Türkmence...
Uygur grubu: Uygurca, Özbekçe...
Kıpçak grubu: Tatarca, Kazakça, Kırgızca, Kırım-Tatarcası...

Farklı lehçelerden örnekler:
türkçe: Atın yürüyüşleri için hangi sözler var?
azerice: Atın yerişi üçün hansı sözler bar?
türkmence: Atın yörüşleri turında nindi süzler bar?
kazakça: Atın' cürisin sıypattaydın kanday sözler bar?
kırgızca: Attım cürüşü cönündö kanday atayın terimder bar?
özbekçe: Atnın' yürişleri üçün kanday sözler bar?
uygurca: Atnın' mengiş ve yörigişleri toğısında kandak atamlarılar bar?

Türkiye türkçesine en yakın lehçe Azeri kehçesidir. Bazı bilim adamlarına göre Türkî diller, aynı dilin lehçeleri değil farklı dillerin oluşturduğu bir birliktir. Farklı türkî diller, Oğuz dili, Kıpçak dili ve Uygur dilinin lehçeleri olarak kabul edilirler.

Hami Sami Dil Ailesi

Bu dil ailesinin üç öbeği vardır:
  • Sami dilleri (semitik diller): Arapça, İbranice, Aramca...
  • Mısır dilleri: Eski Mısır dili, Kıpti dili...
  • Berberi dilleri
Bu diller de diğer diller gibi çeşitli şekilde evrimleşerek bugünkü durumuna gelmiştir. Bilinmeyen bir geçmişte (tahminen 5000-7000 yıl önce) bu diller, (en azından semitik diller) tek bir dil halindeydi. Arapça ve İbranice yoktu.

Arapça ve İranice'nin bazı kelimeleri karşılaştırılırsa fonetik benzerlik kolaylıkla görülebilir:

Türkçe Arapça İbranice

oğul...... ibn....... bin
alem..... 'alem... 'olem
göz........ 'ayn..... 'ayin
barış...... selam.. şalom
ben........ ene...... eni
yıl.......... sene.... şene
üç.......... selase.. şloşe
dört...... erba'a.. erba'a
beş....... xamse.. xamişe

Kafkas Dil Ailesi

Güney Kafkas grubu: Gürcüce, Lazca, Megrelce...
Kuzeybatı grubu: Abhazca, Adige dili, Kabardey dili...
Kuzeydoğu grubu: Çeçence, İnguşça

Bir karşılaştırma:

türkçe lazca megrelce gürcüce
bir ar arti enti
iki jur jiri ori
üç sum sum sami
dört ot'xo ot'xo ot'xo
beş xut' xut' xut'

Dillerin çeşitliliği ve yakınlığı-akrabalığı konusuna bilimsel yaklaşmak gerekir. Resmi ideolojiler veya çeşitli dogmalar bilimsellik kaygısı tanımadan kendilerince bir şeyler uydururlar fakat bunların bilimsel bir değeri yoktur. Dillerin akrabalığında alınacak kıstaslar gramer, sentaks gibi genel yapılar ile temel sözcüklerin fonetik-morfolojik olarak benzeşmesi gibi kıstaslardır. Karşılaştırılacak sözcükler en az değişme ihtimali olan ve başka dillerden gelme olasılığı zayıf olan sözcüklerden seçilmelidir.

Tüm dillerin, tek bir insanlık dilinden türediği yönünde de bilimsel iddialar vardır. Benim aklıma gelen farklı dil ailelerindeki dillerden karşılaştırmalar:

türkçe: kedi, ingilizce: cat, arapça: qıtta, ispanyolca: gato,
türkçe: baba, lazca: baba, çince: baba, arapça: eb
türkçe: ana, lazca: nana, arapça: um, ingilizce: mum, çince: nana
türkçe: o, eski türkçe: ol, farsça: o, arapça: huwe, ingilizce: he, ispanyolca: él

Hiç yorum yok: